Juniperus - gatunki i odmiany jałowca

Rodzaj Jałowiec (JUNIPERUS) z rodziny cyprysowatych (CUPRESSACEAE) obejmuje ponad 50 gatunków, z których wyhodowano przeszło 400 ogrodniczych odmian zimozielonych drzew lub krzewów, z tego około 160 oferują polscy ogrodnicy. Wszystkie gatunki i odmiany w młodości posiadają igły, później zaś niektóre wykształcają łuski.

Na powyższym zdjęciu pokazano gałązki hodowlanych odmian niektórych gatunków. Liście pozostają na gałęziach przez 4 do 6 lat. Ukształtowanie i barwa rośliny zależą od odmiany, ale także mogą wpływać na nie warunki rozwoju. Cechy rozmnażanych wegetatywnie odmian są dość stabilne, jednak wskazane jest rośliny nabywać w renomowanych ośrodkach i dowiadywać się o ich wymaganiach. Wszystkie gatunki tego rodzaju są światłolubne i wymagają przepuszczalnej gleby!

Te dwupienne rośliny (męskie i żeńskie osobniki), rzadziej jednopienne z męskimi i żeńskimi kwiatami na jednej roślinie, są wiatropylne; posiadają rozgałęziony, delikatny układ korzeniowy, co utrudnia przesadzanie większych roślin, ale wraz z igłowymi i łuskowymi liśćmi czyni je odpornymi na niekorzystne warunki wodne (przekrój przez liść iglaka patrz na www.biologia.pl/botanika/VI.21.gif ).
Kuliste owoce, podobne do jagód (zwane szyszkojagodami), początkowo zielone, później granatowe lub czerwone, do końca zamknięte, zawierają 1-9 nasion (przeglądaj: www.pinetum.org/cones/JUcones.htm). Owoce jałowców są pożywieniem ptaków, które po strawieniu miąższu wydalają twarde nasiona przyczyniając się do ich rozsiewania.

Najprawdopodobniej najwyższymi jałowcami są okazy J. drupacea Labill. (1791), osiągające około 40 m wysokości (Turcja). Juniperus occidentalis , rosnący w Sierra Nevada, California, osiągnął wiek 2675 lat (Miles and Worthington 1998 rok); także niektóre okazy J. scopulorum Sarg. przeżywają około 2000 lat. W Polsce występują gatunki rodzime: jałowiec pospolity (Juniperus communis L.), rosnący na poboczach lasów, na wrzosowiskach i innych ubogich siedliskach, jego podgatunek jałowiec halny ( J. communis subsp. saxitilis (Pallas) E. Murr.) oraz jałowiec sawina (Juniperus sabina L.) spotykany w Pieninach. Odminy hodowlane jałowców upiększają wiele ogrodów i miast (odmiany znoszące miejskie warunki: www.na.fs.fed.us/spfo/pubs/uf/uts/Sec_III_index.htm).

Gatunki jałowców ( w miejscowych językach różnie nazywanych, jak np.: juniper, cedar, redcedar, cedro, sabino) grupowane są w niżej opisanych 3 podrodzajach dzielonych na sekcje (przeglądaj: www.pinetum.org/Junip.htm ).

Podrodzaj J. OXYCEDRUS Spach 1841 (czasem zwany podrodzajem JUNIPERUS z sekcjami Juniperoides i Oxycedroides).

Liście tylko igłowe, z wyjątkiem szypułek kwiatostanów pokrytych łuskami. Igły ostro zakończone, rozpostarte, 5-30 mm długie , 1-2 mm szerokie, po 3 w oddalonych od siebie, wyodrębnionych węzłach. Wzdłuż igieł na górnej stronie znajdują się 1 lub 2 jasne pasemka szparek oddechowych. Kwiatostany rozwijają się u nasady igieł wzdłuż gałązek. Kwiatostany żeńskie (wielkości 6-15 mm ) z kilkoma okółkami łuskowatych liści formują na trzech szczytowych łuskach po 1 zarodku; po zapyleniu łuski te tworzą mięsistą szyszkojagodę z nasionami, dojrzewającą po około 18 miesiącach. Kwiaty męskie osadzone pojedynczo. Przedstawiciel J. communis (patrz juniper.neostrada.pl).

Zbliżony do podrodzaju Oxycedrus, ale wyróżniający się większymi, szypułkowymi szyszkojagodami (ok. 20 mm - największymi u jałowców), zawierającymi połączone w orzeszek nasiona, oraz szerszymi igłami (ok. 3mm), a także zgrupowaniem męskich kwiatów po 3 do 6.

W polskich warunkach klimatycznych można uprawiać większość hodowlanych odmian Juniperus chinensis, communis, conferta, davurica, procumbens, rigida, sabina, scopulorum, squamata i virginiana. Uzyskano je w wyniku selekcji mutantów wykazujących pożądane odchylenia cech. Nowe formy pozyskiwane są także przez krzyżowanie różnych gatunków - zwane są one mieszańcami. Krzyżowanych bywa wiele gatunków, w wyniku czego powstają bardzo zróżnicowane formy. W nazewnictwie stosuje się dla określenia krzyżówek symbole "x" lub "media" .

Uprawa jałowców

Stanowisko

Najlepszy rozwój jałowców uzyskuje się na otwartych, słonecznych, dobrze drenowanych miejscach z przepuszczalnymi glebami próchniczo - piaszczystymi z niewielkim dodatkiem glin. Są one tolerancyjne pod względem pH gleby oraz okresowych suszy. Niektóre gatunki, jak np. J. sargentii i J. conferta wykazują tolerancję na zasolenie gleby. Zbytnie zacienienie stanowiska powoduje osłabienie rozwoju jałowców, rozrzedzenie gałęzi, szybkie zamieranie wnętrza krzewów oraz zwiększenie podatności na choroby. Niekorzystne jest też zbyt wilgotne stanowisko.

Sadzenie

Sadząc jałowiec bądź pewny ile miejsca potrzeba do jego rozwoju. Wolną powierzchnię można tymczasem obsadzić bylinami lub roślinami jednorocznymi. Zbyt małe miejsce do rozwoju jałowca będzie zmuszać do cięcia jego przyrostów lub usuwania sąsiednich roślin. W przeciwnym razie gałęzie będą nakładać się gęsto na siebie tworząc dobre środowisko dla rozwoju chorób. Wtedy należy odpowiednio przycinać wewnętrzne gałęzie, które i tak będą tracić ulistnienie, lub kształtować krzew w taki sposób, aby wszystkie gałęzie miały wystarczającą ilość światła.

Rozplanowawszy miejsca sadzenia przystępujemy do przygotowania dołków. Jeśli mamy teren i glebę dobrze dostosowane do uprawy jałowców to wystarczy skopać glebę w przestrzeni 0,5x0,5x0,5 m zostawiając w środku dołek wielkości trochę większej od bryły korzeniowej sadzonego jałowca, rozluźnić delikatnie bryłę korzeniową , wsadzić do dołka (zachować poziom posadzenia), wypełnić ziemią pozostałą przestrzeń i ugnieść ziemię, a następnie mocno podlać. Przez kilka miesięcy po posadzeniu nie dopuszczać do przesuszenia gleby.

Natomiast jeśli ziemia jest zbyt uboga w próchnicę lub piasek to wielkość dołka dostosowujemy do przyszłych wymagań jałowca. Zwykle zapewniamy mu dobry rozwój w następnych 5 latach. Wybraną ziemię na głębokości 0,6 m wzbogacamy brakującymi składnikami i wsypujemy do dołka. Następnie postępujemy jak wyżej.

Ściółkowanie.

Jałowce wyglądają efektownie w terenie bez chwastów, które też przeszkadzają w ich rozwoju. Bardzo dobrym sposobem na zmniejszenie rozwoju chwastów jest ściółkowanie gleby wokół wybranych roślin. Warstwa ściółki ogranicza także parowanie wody z gleby i jest składnikiem kompozycji ogrodu. Dobrym materiałem na ściółkę jest kora lub trociny sosnowe, a także szyszki i igły sosnowe - przypadkowe zmieszanie ich z glebą przyczynia się do jej wzbogacania. Ściółkę rozkładamy warstwą grubości około 5 cm wokół roślin po usunięciu chwastów i mocnym podlaniu, najlepiej jesienią .

Podlewanie i nawożenie

W pierwszym roku po posadzeniu podlewanie jałowców jest mocno zalecane, później zaś podlewamy tylko w okresach długiej suszy, z latami coraz rzadziej, nie zapominając o ściółkowaniu. Gdy podlewamy to robimy to solidnie, tak aby zwilżyć głębsze warstwy gleby.

Dwa podlewania w roku (wczesną wiosną i w środku lata) łączymy z nawożeniem roślin. Przed nawodnieniem rozsypujemy wokół jałowca (unikając miejsca w pobliżu pnia) nawóz uniwersalny o stosunku NPK 10-10-10 w ilości wskazanej na opakowaniu, po czym mocno podlewamy strumieniem wody, tak aby nawóz wgłębił się w ściółkę i rozpuścił. Wyrośnięte jałowce nawozimy większą ilością azotu stosując nawozy 12-4-8. Na glebach lekkich, gdzie potas ulega szybszemu wymywaniu możemy uzupełnić go jesienią stosując nawozy bezazotowe lub siarczan potasowy.

Przycinanie i kształtowanie

1. Jałowce wymagają słonecznego światła do rozwoju i gałęzie będące w cieniu tracą stopniowo liście. Wynikiem jest powstawanie zielonej otoczki na zewnątrz krzewu i bezlistnego wnętrza. Uschnięte gałązki z wnętrza krzewu należy wycinać aby dostarczyć innym gałęziom więcej światła. Usprawnia się w ten sposób także cyrkulację powietrza i ogranicza rozwój chorób.

2. Nierówne oświetlenie jałowca może powodować powstawanie dziury w otoczce - zarośnięcie jej może być powolne i o ile możności należy dbać o zachowanie równomiernego rozwoju rośliny.

3. Jałowce rozwijają pędy z młodych gałęzi i regularne przycinanie jest podstawą eleganckiego wyglądu rośliny. Gałęzie zbyt wystające lub zbyt zagęszczające wskazane jest ciąć na wiosnę wewnątrz krzewu, tak aby młode przyrosty z sąsiednich gałązek zakrywały lukę. Cięcie uzupełniające młodych pędów należy wykonywać pod koniec lipca. Takie cięcie zagęszcza strukturę otoczki krzewu.

4. Kształtowanie jałowców wymaga znajomości ich tendencji rozwojowych. Wcześniejsze zapobieganie nieodpowiedniemu rozrostowi przez przycinanie młodych pędów pozwala na unikanie przyszłego cięcia grubszych gałęzi.

Uprawa odmian jałowca chińskiego

Wśród wielu odmian i krzyżówek Juniperus chinensis najpopularniejsze są jego mieszańce z Juniperus sabina zwane Juniperus Pfitzeriana ( na zdjęciu z frontu, dalej Juniperus squamata oraz sabina). Wskazane warunku uprawy odmian jałowca chińskiego:

Choroby jałowców

Na tle innych roślin jałowce są stosunkowo odporne na choroby i szkodniki, jeśli są hodowane w dobrych warunkach. Ale jeśli światło słoneczne jest zbyt ograniczone lub otoczenie zawiera zbyt wiele wilgoci to dają się we znaki takie choroby jak: zamieranie pędów, rdze, osutka jałowca i inne. Choroby te są opisane w książkach zawierających barwne fotografie i do nich odsyłam czytelnika, szczególnie polecając pracę "Ochrona drzew i krzewów iglastych" autorstwa: G.Łabanowski, L.Orlikowski, G.Soika, A.Wojdyła wydawnictwa Plantpress.

Tu zasygnalizuję jedynie najczęściej spotykane zamieranie młodych pędów powodowane przez szereg grzybów - zarodniki grzybów przenoszone są na sąsiednie rośliny przez krople wody w czasie opadów lub zraszania. Występuje głównie u Juniperus virginiana i scopulorum, zas odporne są Juniperus communis. Największe szkody powstają przy uprawie młodych roślin w szkółkach. Starsze jałowce są bardziej odporne. Infekcja nasila się wiosną lub jesienią przy deszczowej pogodzie. Na poniższym zdjęciu pokazano jej objawy na jałowcu 'Skyrocket' (pierwsza gałązka zdrowa):

Zwalczanie polega na wycinaniu pędów poniżej obumarłego miejsca i ich spaleniu oraz na dwukrotnym opryskaniu rośliny co 14 dni, stosując przemiennie któryś z fungicydów: Sportak Alpha 380 EC (0,05%), Sarfun 500 SC (0,1%), Topsin M500 SC (0,1%), Topsin M 70 WP (0,1%) - stosuj się do instrukcji dołączonej do fungicydu. Warto także poprawić warunki wzrostu jałowca przez nawożenie, zapobieganie przesuszeniu gleby i podlewaniu na glebę (ściółkę), bez zwilżania gałęzi jałowca.
Na temat zamierania pędów jałowca napisano także wiele stron w sieci Internet, jak np.:

Szkodniki jałowców. Atakują głównie rośliny hodowane w nieodpowiednich warunkach.
Przędziorek sosnowiec (roztocze), ang.: spider mites. Pajęczak wiekosci kilku dziesiątych milimetra. Żeruje na igłach powodując mozaikowate żółknięcie, a następnie brązowienie. Zimuje w formie jaj, z których pod koniec kwietnia wylęgają się larwy. Te po 3 tygodniach przekształcają się w owady. W ciągu roku wychowuje się 4-5 pokoleń, a od września do listopada samice składają zimowe jaja	Niszczyć po zakończeniu wylęgiwania się jaj zimowych (15-30 maj) stosując spryskiwanie: Nissorun 050 EC (0,06%) lub Apollo 500 SC (0,1%). Stosować się do instrukcji dołączonej do w/w środków.
Czerwiec mączysty, mączystek jałowcowy, wełnowiec (Allococcus vovae). Owalny owad jasno różowo-brązowy z białym nalotem; długość ok.3 mm. Żeruje on (i jego larwy) w dużych koloniach na wewnętrznych pędach odmian 'Juniperus Communis' powodując brązowienie igieł i zamieranie pędów. Samice na początku czerwca składają pomarańczowe jaja. Wylęgnięte z nich larwy podczas żerowania wydalają słodką rosę, stanowiącą pożywką dla grzybów, tworzących czarniawy nalot na pędach. Larwy we wrześniu kryją się w spękaniach kory, okrywają wełnistym wojłokiem i zimują.	W okresie wędrowania młodych larw (czerwiec) opryskiwać dwukrotnie co 2 tygodnie preparatem Mospilan 20 SP (0,02%) lub gotowym preparatem w aerozolu Provado Plus AE. Można też stosować Actellic 500 EC (0,1%) lub Confidor 200 SL (0,125%). Stosować się do instrukcji dołączonej do w/w środków.
Licinek jałowcowiaczek. W pędach znajdują się minujące małe gąsienice; wierzchołki pędów obumierają	W końcu maja zastosować insektycyd przeciw motylom licinka
Tarczniki jałowcowce, (Carulaspis juniperi), ang.: juniper scales. Owady wielkości 0,5 mm - 1,5 mm, posiadające jasnobrązowe tarczki z białawą obwódką, powodujące obumieranie pędów jałowców podrodziny 'sabina'. Silnie porażone gałęzie brązowieją, a końce pędów zawijają się. Z czasem roślina może być całkowicie zniszczona. Samica tarcznika po przezimowaniu na młodych pędach składa w maju po kilkadziesiąt jaj pod tarczą i wkrótce ginie. Po około 3-4 tygodniach wylęgają się z nich larwy. Młode przez około 24 godziny wędrują po roślinie poszukując miejsca do żerowania, a następnie rozpoczynają wytwarzanie tarczek. W ciągu lata rosnąc zmieniają kilkakrotnie tarczki. Na wiosnę cykl powtarza się. Pozostawione tarczki pozostają na roślinie kilka lat.	Mocno pozawijane gałęzie usuwać, gdzie można i palić . Wiosną, gdy temperatura powietrza podniesie się do 12-15°C, krzewy należy opryskać preparatem Promanal AF, Floril 019 AL lub Promanal 60 EC w stężeniu 2%, oraz dwukrotnie w połowie czerwca i pod koniec tego miesiąca preparatem Actellic 500 EC (0,1%), Confidor 200 SL(0,125%) lub Mospilan 20 SP (0,02%) z dodatkiem środka przyczepnego, np. Citowett AL (0,01%). Stosować się do instrukcji dołączonej do w/w środków.
Rozetkowiec jałowcowy (Trisetacus juniperinus). Występuje głównie na jałowcu rozesłanym (J.horizontalis), żeruje na wierzchołkowych pędach przy podstawie igieł powodując zamieranie igieł. Szpeciele te zimują pod łuskami pąków i wczesną wiosną wraz z ich rozwojem przystępują do żerowania, które trwa do końca sierpnia.	Po wykryciu szkodnika krzewy należy co 8 dni (najlepiej w maju) 2-krotnie opryskać mieszaniną preparatu Marshal 250EC (0,15%) i Talstar 100EC (0,05%). Stosować się do instrukcji dołączonej do w/w środków.