Powrót do uprawy piasków   Powrót do jałowców       Tabela gatunków

Rodzaj Jałowiec (JUNIPERUS) z rodziny cyprysowatych (CUPRESSACEAE) obejmuje ponad 50 gatunków, Wszystkie  w młodości posiadają igły, później zaś niektóre wykształcają  łuski (www.richmond.edu/~jhayden/conifers/juniperus.html) . 


Te dwupienne rośliny (męskie i żeńskie osobniki), rzadziej jednopienne z męskimi i żeńskimi kwiatami na jednej roślinie, są wiatropylne; posiadają rozgałęziony, delikatny układ korzeniowy, co utrudnia przesadzanie większych roślin, ale wraz z igłowymi i łuskowymi liśćmi czyni je odpornymi na niekorzystne warunki wodne (przekrój przez liść iglaka patrz na www.biologia.pl/botanika/VI.21.gif ).
Kuliste owoce, podobne do jagód (zwane  szyszkojagodami), początkowo zielone, później granatowe lub czerwone, do końca zamknięte, zawierają 1-9 nasion (przeglądaj: www.pinetum.org/cones/JUcones.htm). Owoce jałowców są pożywieniem ptaków, które po strawieniu miąższu wydalają twarde nasiona przyczyniając się do ich rozsiewania.

Najprawdopodobniej najwyższymi jałowcami są okazy J. drupacea Labill. (1791),  osiągające około 40 m wysokości (Turcja). Juniperus occidentalis , rosnący w Sierra Nevada, California, osiągnął wiek 2675 lat (Miles and Worthington 1998 rok); także  niektóre okazy J. scopulorum Sarg. przeżywają około 2000 lat. W Polsce występują gatunki rodzime: jałowiec pospolity (Juniperus communis L.), rosnący na poboczach lasów, na wrzosowiskach i innych ubogich siedliskach, jego podgatunek jałowiec halny ( J. communis subsp. saxitilis (Pallas) E. Murr.) oraz jałowiec sawina (Juniperus sabina L.) spotykany w Pieninach. Odminy hodowlane jałowców upiększają wiele ogrodów i miast (odmiany znoszące miejskie warunki: www.na.fs.fed.us/spfo/pubs/uf/uts/Sec_III_index.htm).

                                                         
Gatunki jałowców ( w miejscowych językach różnie nazywanych, jak np.: juniper, cedar, redcedar, cedro, sabino) grupowane są w  3 podrodzajach dzielonych na sekcje (przeglądaj www.pinetum.org/Junip.htm ): Wszystkie gatunki tego rodzaju są światłolubne i wymagają przepuszczalnej gleby!

Podrodzaj J. OXYCEDRUS  Spach 1841 (czasem zwany podrodzajem JUNIPERUS z sekcjami Juniperoides i Oxycedroides).

Liście tylko igłowe, z wyjątkiem szypułek kwiatostanów pokrytych łuskami. Igły ostro zakończone, rozpostarte, 5-30 mm długie , 1-2 mm szerokie, po 3 w oddalonych od siebie, wyodrębnionych węzłach. Wzdłuż igieł na górnej stronie znajdują się 1 lub 2 jasne pasemka szparek oddechowych. Kwiatostany rozwijają się u nasady igieł wzdłuż gałązek. Kwiatostany żeńskie (wielkości 6-15 mm ) z kilkoma okółkami łuskowatych liści  formują na trzech szczytowych łuskach po 1 zarodku; po zapyleniu łuski te tworzą mięsistą szyszkojagodę z  nasionami, dojrzewającą po około 18 miesiącach.  Kwiaty męskie osadzone pojedynczo. Przedstawiciel J. communis  (patrz caliban.mpiz-koeln.mpg.de/~stueber/thome/band1/tafel_023.html ). W Polsce niedaleko Zgierza w pobliżu Rosanowa (ok. 500 m na północ) założono rezerwat przyrody CIOSNY chroniący naturalne skupisko tych jałowców.

Podrodzaj J. CARYOCEDRUS  Endlicher 1847 (jeden gatunek J. drupacea).

Zbliżony do podrodzaju Oxycedrus, ale wyróżniający się dużymi szyszkojagodami (ok. 20 mm - największymi u jałowców) zawierającymi połączone w orzeszek  nasiona, oraz szerszymi igłami (ok. 3mm), a także zgrupowaniem męskich kwiatów  po 3 do 6. 

• łusek  częściowo lub całkowicie przylegających do gałązki 
• igieł (forma młodociana - na zdjęciu obok liście igłowe Juniperus Sabina L.).

Tabela gatunków Juniperus L.                Do góry strony   Reguły nazewnictwa patrz: www.mikrojezioro.met.pl/linneusz/linneus.html,     www.republika.pl/palmiarnia/systemat.htm , iglaki.agrosan.pl/pank25.htm    Klucze do oznaczania gatunków jałowców oraz synonimy:  www.juniperus.org/,   www.conifers.org/cu/ju/  Strefy klimatyczne Polski: www.arboretum.pl/index.php?..rticle&sid=10
Gatunki jałowców opisano na odrębnych stronach - naciskaj podkreślone nazwy w tabeli:
Gatunek,  - podgatunek lub odmiana bot., synonimy.	Nazwa  angielska polska	Ilość nasion w owocu	Liść Pokrój	Strefa klimaty. Teren   występowania
Juniperus ashei  J. Buchholz (1930)   - J. ashei subsp. saltillensis M. T. Hall (1971)     syn. Juniperus saltillensis M. T. Hall (1971)	Ashe Juniper;  Saltillo Juniper	1    1	łuski (igły) drzewo krzew	6. Góry połu.USA i Meksyku
Juniperus barbadensis  L. (1753)     - J. barbadensis var. barbadensis. Syn.: J. virginiana var. barbadensis (L.) Gordon 1858, Sabina barbadensis (L.) Small 1903   - J. barbadensis var. lucayana (Britton) R.P. Adams 1995. Syn.: J. virginiana var. australis Endl. 1847, Sabina virginiana var. australis (Endl.) Antoine 1857, J. lucayana Britton 1908,  J. australis (Endl.) Pilg. 1913	West Indies Jun.	2	łuski (igły) drzewo	Antyle.  Gatunek ginący, ekstremalnie zagrożony.
Juniperus bermudiana L. (1753)	Bermuda Juniper bermudzki	2(1,3)	łuski (igły) drzewo	9. Bermudy.  Gatunek ginący, ekstremalnie zagrożony. P. tabeli
Juniperus blancoi Martinez (1946)	Blanco Juniper			Meksyk
Juniperus brevifolia (Seub.) Antoine (1857)	Azores Juniper azorski	3	igły drzewo (krzew)	9. Azory. Gatunek ginący.
Juniperus californica  Carriere (1854).     Synonim: Sabina californica	California Juniper kalifornijski	5-7	łuski (igły) krzew (drzewo)	7. Meksyk, USA
Juniperus cedrus Webb & Berthel. (1847) Synonim: Juniperus canariensis Knight ex Gord. non Guyot	Canary Islands J. kanaryjski	3	igły drzewo	8. Wyspy Kanaryjskie. Gatunek ginący.
Juniperus CHINENSIS L. (1767)    - J. chinensis var. chinensis	Chinese Juniper chiński	2-3	łuski (igły) drzewo (krzew)	4. Chiny, Japonia, Birma
- J. chinensis var. sargentii A. Henry (1912)      syn.: Juniperus sargentii		2-3	łuski (igły) krzew	4. Chiny, Japonia, Rosja
- J. chinensis var. tsukusiensi  (Masam.) Masam. (1930)		3	łuski (igły) płożący	Japonia , Tajwan
Juniperus coahuilensis  (Martínez) Gaussen ex  R.P.Adams(1993).  Synonimy: J. erythrocarpa Auct. non Cory , J. erythrocarpa var. coahuilensis Martinez , J. pinchotii var. erythrocarpa (Cory) J. Silba.   - J. Coahuilensis var. arizonica R. P. Adams (1994).	Cory Junip. Redberry Juniper	1 (2)	łuski (igły) drzewo	7. Meksyk, USA P.tabeli
Juniperus comitana Martínez (1944)	Comitan Juniper			góry Meksyku, Gwatemali
Juniperus communis L. (1753).    - Juniperus communis var. communis	Common juniper pospolity	2-3	igły kolum. krzew	3. Eurazja i Płn. Ameryka
- Juniperus communis var. hemisphaerica J. Presl & C. Presl (1822)		2-3	igły rozł. krzew
- J. communis var. depressa Pursh (1814) Synonimy: J. canadensis Lodd. ex Burgsd., J. communis sabsp. depressa (Pursh) Franco , J. depressa (Pursh) Raf.		2-3	igły rozł. krzew	3. Płn. Ameryka
- J. communis var. megistocarpa Fernald & H. St. John (1921)		2-3	igły rozł. krzew	3. Płn. Ameryka
- J. communis var. saxatilis Pallas (1788) Synonimy:  J. communis subsp. saxitilis (Pallas) E. Murr., Juniperus alpina (Sm.) S.F. Gray, J. communis var. alpina Sm. , J. communis subsp. alpina (Sm.) Celak., J. nana Willd. , J. communis subsp. nana (Willd.) Syme in Sowerby (1868), J. communis subsp. montana Aiton (1789) J. communis var. jackii Rehd. , J. sibirica Burgsd.	halny	2-3	igły rozł. krzew	3. Eurazja     P.tabeli
Juniperus conferta Parl. Synonimy: Juni. rigida subsp. conferta (Parl.) Kitam. (1974);  J. rigida var. conferta ; J. litoralis ;  J. rigida subsp. litoralis (Maxim.); J. coreana Nakai 1926.	Shore juniper nadbrzeżny	3	igły rozł. krzew	5. Japonia , Korea, Sachalin
Juniperus convallium  Rehder & E. H. Wilson (1914).  Syn: J. ramulosa.		1	łuski(igły) drzewo (krzew)	7. Chiny
- J. convallium var. convallium  syn: J. mekongensis	Mekong J.	1	łuski(igły) drzewo (krzew)	Chiny, 2500-3700m.
- J. convallium var. microsperma (W. C. Cheng & L. K. Fu) Silba (1984).  Syn: Sabina convallium var. microsperma		1	łuski(igły) drzewo (krzew)	Tybet
Juniperus davurica Pall. (1789)	Dahurian Juniper dachurski	2-4	łuski+ igły rozł. krzew	5. Płn. Wsch. Azja
- J. davurica subsp. maritima Urossov (1981)				Rosja
Juniperus deppeana  Steud. (1840) Synonimy: Juniperus pachyderma (J. mexicana - nazwa nielegalna) Odmiany botaniczne:   - J. deppeana var. deppeana   - J. deppeana var. deppeana f. sperryi (Correll) R. P. Adams (1973)   - J. deppeana var. pachyphlaea (Torr.) Martínez (1946)   - J. deppeana var. patoniana (Martínez) anoni (1978)   - J. deppeana var. robusta Martínez (1946)   - J. deppeana var. zacatecensis Martínez (1946)	Alligator Juniper	4-5	łuski(igły) drzewo	7. Meksyk, USA        P.tabeli
Juniperus drupacea Labill. (1791).	Syrian Juniper pestkowaty	3	igły drzewo	8. Syria, Turcja
Juniperus durangensis Martínez (1946)			łuski(igły) krzew (drze.)	Meksyk
Juniperus excelsa  M. Bieb. (1800). Synonimy:  Juniperus sabina var. excelsa ;  Juniperus sabina var. taurica;  Juniperus foetida var. excelsa ;  Juniperus isophyllos ; Sabina excelsa ;  Sabina religiosa ; Sabina isophyllos ; Sabina olivieri ;  Juniperus taurica ; J. excelsa var. depressa ;  J. olivieri Carr.	Grecian Juniper  grecki	3-6	łuski(igły) drzewo	6. Od Bałkanów po Kaukaz
- J. excelsa subsp. polycarpos (K. Koch) Takht. (1972)  Syn.: J. Seravshanica Komarov 1932 ;  J. macropoda Boissier 1884; Juniperus polycarpos K. Koch 1849;  Sabina polycarpos Ant. 1857;  J. excelsa Wall. 1880;   J. turcomanica B.A. Fedtsch. 1932;    Sabina seravschanica (Komarov) Nevski 1937;  J. polycarpos var. seravschanica (Komarov) Kitamura 1964; Juniperus polycarpos var. pendula Mulk. 1967; J. excelsa var. farreana P.N. Mehra 1976;  J. excelsa var. polycarpos (K. Koch) Silba 1984;  J. excelsa subsp. polycarpos       var. pendula (Mulk.) Imkhanitskaya 1990;  J. excelsa subsp. seravschanica (Komarov) Imkhanitskaya 1990;  J. excelsa subsp. turcomanica (B.A. Fedtsch.) Imkhanitskaya 1990.	Persian Juniper	2-4	łuski(igły) drzewo	5. Od Turcji do Himalajów       P.tabeli
Juniperus flaccida  Schlechtendal  (1838)   - J. flaccida var. flaccida   - J. flaccida var. poblana Martínez (1946)   - J. flaccida var.martinezii (Pérez de la Rosa) Silba (1985)	Mexican Weeping  Juniper	6-9	łuski+ igły drzewo	8. Meksyk, USA
Juniperus foetidissima Willd. (1806)  Syn.: J. sabinoides; J. foetida var.squarrulosa;   Sabina foetidissima; J. foetidissima var. pindicola ;   J. foetidissima var. squarrosa.	Stinking Juniper	1-3	łuski(igły) drzewo	6. Europa, Środowy Wschód
Juniperus formosana  Hayata (1908) . Synonimy:   J. oblonga pendula Knight & Perry;  J. chekiangensis  Nakai (1938).    - J. formosana f. concolor Hayata   - J. formosana f. tenella Hand.-Mazz. (1929)	Taiwan Juniper tajwański	3	igły krzew (drze.)	9. Chiny, Tajwan
Juniperus gamboana Martínez (1944)	Gamboa Juniper			Meksyk, USA
Juniperus gaussenii  W. C. Cheng (1940) Syn.: Juniperus chinensis var. gaussenii	Gaussen Juniper	1-3	igły drzewo	Yunnan (Chiny) P. tabeli
Juniperus gracilior  Pilg. (1913)   - Juniperus gracilior var. ekmanii (Florin) R. P. Adams (1995)   - Juniperus gracilior var. gracilior   - Juniperus gracilior var. urbaniana (Pilg. & Ekman) R. P. Adams (1995)				Antyle. Gatunek ginący.
Juniperus horizontalis  Moench (1794).  Synonimy: J. horizontalis var. douglasii Hort. ,  Juniperus hudsonica Forbes ,  Juniperus prostrata Pers. , Juniperus repens Nutt. ,  Juniperus virginiana var.prostrata (Pers.) Torr.   Sabina horizontalis (Moench) Rydb. ,  Sabina prostrata (Pers.) Antoine,   Sabina var. prostrata Loudon	Creeping Juniper płożący	1-3	łuski (igły) płożący lub niski krzew	4. Północna Ameryka
Juniperus indica  Bertol. (1862) Juniperus wallichiana J.D.Hooker & Thomson ex E.Brandis; syn.: J. wallichiana var. meionocarpa Handel-Mazzetti	Black J., Sichuan J. Wallich Juniper	1-2	łuski+ igły krzew	6. Himalaje, Chiny
Juniperus jaliscana  Martínez (1946)	Jalisco Juniper		łuski (igły) krzew	Meksyk, USA. Gatunek ginący.
Juniperus komarovii  Florin (1927)     Syn.: J.glaucescens, Sabina komarovii (Florin) W.C.Cheng & W.T.Wang (1961)	Komarov Juniper	1	łuski (igły) drzewo	Chiny P. tabeli
Juniperus monosperma (Engelm.) Sarg. (1896)   Synonimy: J. gymnocarpa, Sabina monosperma, Juniperus occidentalis var. monosperma.    - Juniperus monosperma (Engelm.) Sarg. var. gracilis Martinez         Syn.: Juniperus angosturana R. P. Adams (1994)	One-seed Juniper jedno- nasienny	1(2,3)	łuski (igły) krzew	7. Góry połu.USA i Meksyku
Juniperus monticola  Martínez (1946).  Synonim: J. sabinoides (Kunth) Nees.  Występują 3 formy:     - J. monticola f. monticola; syn: J.sabinoides          f. monticola (Martínez) Johnston 1985;     - J. monticola f. compacta Martínez 1946,          syn: Cupressus sabinoides Kunth 1817;          J. sabinoides (Kunth) Nees 1846;          Juniperus mexicana Spreng. 1826;    - J. monticola f. orizabensis Martínez 1946;           syn: J. sabinoides f. orizabensis.				Meksyk
Juniperus occidentalis  Hook. (1838)   - occidentalis var. australis (Vasek)        A. H. & N. H. Holmgren (1972)	Western Juniper  zachodni	2 (3)	łuski (igły) drzewo	6. USA, Meksyk
Juniperus osteosperma (Torr.) Little (1948) Syn.: J. tetragona Schlechtendal var. osteosperma Torrey 1857;  J. californica Carriere var. utahensis Engelmann;   Sabina osteosperma (Torrey) Antoine;  Sabina utahensis (Engelmann) Rydberg; J. utahensis	Utah  Juniper	1 (2)	łuski (igły) krzew	8. Meksyk, USA P.tabeli
Juniperus oxycedrus  L. (1753)   - J. oxycedrus subsp. oxycedrus     - J. oxycedrus subsp. macrocarpa  (Sibth. & Sm.) Neilr. (1868)   - Juniperus deltoides R.P.Adams (2004)	Prickly juniper kolczasty	3	igły krzew (drze.)	8. Basen Śródziem- nomorski, Iran
- J. oxycedrus subsp. transtagana Franco (1963) (syn.: Juniperus navicularis Gand.)		3		Portugalia
Juniperus phoenicea  L.(1753)  Synonimy:  J. oophora Kunze 1846;  J. bacciformis Carr.;  J. tetragona Moench. Występuje forma megalocarpa Maire różniąca się od gatunku większymi purpurowo-brązowymi owocami.    - phoenicea subsp. phoenicea    - phoenicea subsp. turbinata (Guss.)  Nyman (1881)      Syn.:Juniperus turbinata Guss. 1844,       Sabina turbinata (Guss.) Antoine 1857       Juniperus phoenicia L. var. turbinata (Guss.) Parl. 1868	Phoenician Juniper fenicki	3-9	łuski (igły) krzew (drze.)	8. Basen Śródziem- nomorski
Juniperus pinchotii  Sudw.(1905).	Pinchot J.	1 (2)	łuski (igły) krzew	7. Meksyk, USA P.tabeli
Juniperus pingii W. C. Cheng ex Ferré (1944)   - pingii var. miehei Farjon (1998)   - pingii var. wilsonii (Rehder) Silba (1984).      Synonim: J. squamata var. wilsonii   - Juniperus carinata (Y.K. Yu & L.K. Fu) R.P. Adams (Syn.: J. pingii var. carinata)	Ping  Juniper		igły krzew	7. Chiny
Juniperus procera  Hochst. ex Endlicher (1847).  Synonim J. hochstetteri Ant.	East  African J.	1-3	łuski (igły) drzewo	10. Wschodnia Afryka
Juniperus procumbens (Siebold ex Endl.) Miq. (1870)	Japanese Garden J.  Bonin Isles  Juniper rozesłany	3 (2)	igły płożący	4. Japonia
Juniperus przewalskii Kom. (1924)   Syn.: J. zaidamensis,  J. przewalskii f. pendula	Przewalski Juniper przewal- skiego	1	łuski + igły drzewo	6. Chiny
Juniperus pseudosabina Fisch. & C. A. Mey. (1842) Synonimy: Sabina fischeri;  Sabina pseudosabina.   - J. pseudosabina var. turkestanica (Kom.) Silba (1984).     Synonim: Juniperus turkestanica .   - Juniperus centrasiatica Kom.(1924)	Xinjiang J. Archa J. Kunlun  Shan J.	1	łuski (igły) krzew (drze.)	4. Centralna Azja
Juniperus recurva  Buch.-Ham. ex D. Don (1825) Synonim: J. religiosa Royle ex Carrière.   - recurva var. coxii (A. B. Jacks.) Melville (1959)	Himalajen Weeping Juniper  himalajski	1	igły krzew	6. Himalaje, Chiny, Birma   P. tabeli
Juniperus rigida Siebold & Zucc. (1846) - Juniperus rigida subsp. rigida.  Synonimy:  J. nipponica; J. rigida subsp. nipponica;  J. communis var. nipponica (Maxim.) E.H. Wilson (1916),  J. rigida  f. modesta; J. seoulensis Nakai 1917;  J. utilis Koidz. 1930;  J. utilis var. modesta Nakai 1938;	Temple Juniper  sztywny	2-3	igły drzewo (krzew)	6. Japonia , Korea, Chiny
Juniperus SABINA L. (1753)  Synonimy: Sabina officinalis Gracke,  Sabina vulgaris var. yulinensis, Juniperus sabina var. taurica,  Juniperus sabina var. excelsa.   - J. sabina var. erectopatens (Cheng & LK Fu) YF Yü & LK Fu    - J. sabina var. jarkendensis (Kom.) J.Silba,      syn.:Juniperus jarkendensis Kom.  (1923)	sabiński	2 (1-3)	łuski + igły krzew	4. Eurazja
Juniperus saltuaria  Rehder and E. H. Wilson (1914). Synonim: Sabina saltuaria (Rehder and E. H. Wilson) W. C. Cheng and W. T. Wang.		1	łuski (ig.) drzewo (krzew)	Chiny
Juniperus saxicola   Britton et P. Wilson, 1923. Synonim: J. barbadensis subsp. saxicola (Britton et P. Wilson 1923) Borhidi 1992	Saxicola Juniper	2	igły krzew (drze.)	Kuba
Juniperus scopulorum Sarg. (1902). Synonimy:  J. scopulorum var. columnaris Fassett ,  J. virginiana subsp. scopulorum (Sarg.) E. Murr. ,  Juniperus virginiana var. montana Vasey ,  J. virginiana var. scopulorum (Sarg.) Lemmon ,  Sabina scopulorum (Sarg.) Rydb.   - J. scopulorum var. viridifolia,    - J. scopulorum var. argentea,   - x fassettii Boivin [horizontalis x scopulorum]   Syn.: J. scopulorum var. patens Fassett	Rocky Mountain Juniper  skalny	2	łuski (igły) krzew	3. Góry Skaliste   P.tabeli
Juniperus semiglobosa  Regel (1879) Syn.: J. talassica; J. jarkendensis Komarov 1923,  J. shugnanica, J. drobovii, J. tianshanica	Russian Juniper	2 (1,3)	łuski+ igły drzewo	4 Centralna Azja
Juniperus squamata Buch.-Ham. ex D. Don (1824).  Synonimy: Juniperus  morrisonicola,  Juniperus  squamata var.morrisonicola,  Juniperus  recurva var. squamata , Juniperus squamata D. Don var. fargesii Rehder & E. H. Wilson in Sarg., 1914. Juniperus  squamata sensu Kanehira	Singleseed Juniper;  Flaky Junip. łuskowaty	1	igły krzew (drzew.)	4. Himalaje, Chiny, Tajwan
Juniperus standleyi Steyerm. (1943)				Meksyk, Gwatemala. Gatunek zagro- żony wyginięciem.
Juniperus taxifolia  Hook. & Arn. (1838)  Synonim: Juniperus taxifolia var. luchuensis; J. luchuensis	Luchu Juniper	3	igły płożący	9. Japonia. Gatunek zagro- żony wyginięciem. P.tabeli
Juniperus thurifera  L.(1753)  Syn.: Juniperus hispanica Lamk.=  Juniperus sabinoides Endl. = Sabina thurifera Ant.	Spanish J. hiszpański	2-4	łuski + igły drzewo	7. Zach. Basen Śródziem.
Juniperus tibetica  Kom. (1924)  Syn.: J. distans Florin (1927),  J. potanini	Tibetan Juniper	1	łusk.(igły) drzew.	Tybet
Juniperus virginiana L. (1753).  Syn.: J.americana   - virginiana var. virginiana   Synonim: Sabina virginiana (L.) Antoine   - virginiana  var. ambigens Fassett.   - virginiana var. crebra Fern. & Grisc.  Syn.: J. virginiana subsp. crebra (Fern. & Grisc.) E. Murr.,	Eastern  Red Cedar, Virginia red Cedar, Red Cedar,  Red Savin wirginijski	1-4	łusk.(igły) drzew. krzew	4. Wsch. USA
- Virginiana var. silicicola (Small)  E. Murray (1983). Synonimy: J. barbadensis C. Mohr, non L., Juniperus lucayana auct. non Britt. ,  Juniperus silicicola (Small) Bailey , J. virginiana subsp. silicicola (Small) E. Murr. ,  Sabina silicicola Small	Southern Red Cedar		łusk.(igły) drzew.	Południowo Wsch. USA
Aktualizacja 01.02.2009    P.tabeli

Do góry strony   

Opracował: Zbigniew Sztabert